سرمایه­ گذاری خطرپذیر، تزریق خون در رگ­ های زیست­ بوم نوآوری و توسعه فناوری

سرمایه­ گذاری خطرپذیر (Venture Capital) عبارت است از تأمین سرمایه لازم برای شرکت‌ها و کسب‌وکارهای نوپا، فناور و کارآفرین که مستعد جهش و ارزش افزوده و البته ریسک بالایی هستند. شرکت­های سرمایه­ گذاری خطرپذیر به ندرت در نوآوری­ های پایه یا مرحله راه­اندازی استارتاپ­ ها سرمایه­ گذاری می­ کنند چون ریسک بسیار بالایی به همراه خواهد داشت. در این شرایط، معمولا تأمین مالی به روش­ های زیر انجام می­ شود:

  • خود راه ­اندازی (Bootstrapping) یعنی منابع مالی از طریق بنیانگذار، خانواده و یا دوستان تأمین می­ شود
  • گرنت­های دولتی و منابع مالی بلاعوض که از طریق مراکز نوآوری، شتابدهنده ­ها ومراکز رشد فناوری کمک می­کند شرکت­های نوپا دره مرگ را پل بزنند.
  • فرشتگان کسب و کار (Business Angles) که متأسفانه جای خالی آنها در زیست­ بوم ایران به شدت احساس می­ شود. خیلی از متخصصین یکی از دلایل شکل­ گیری زیست­ بوم قدرتمند دره سیلیکون را تعدد فرشتگان کسب و کار در این زیست­ بوم می­دانند.

در واقع، منابع سرمایه خطرپذیر عمدتا در کسب و کارهایی تزریق می­ شود که وارد مرحله تجاری­ سازی شده­ اند زیرا توانایی­ های تیم مدیریت شرکت، بازار محصول و اندازه بازار، و سودآوری کسب و کار آشکارتر شده و تزریق سرمایه به تأمین زیرساخت­ های رشد کسب و کار کمک خواهد کرد.

سرمایه­ گذاران خطرپذیر فرصت­ های سرمایه­ گذاری خود را از دو منبع اصلی شناسایی می­ کنند:

1-پیشنهادهای غیرمنتظره زیادی برای سرمایه­ گذاری از طریق ابزارهای ارتباطی مانند اینترنت، شبکه­ های اجتماعی، تالارهای گفتگو و … به آنها می­ شود که البته به اکثر این پیشنهادها توجهی نمی­ کنند.

2- به واسطه شبکه شخصی و ارتباطات با نهادهایی مانند بانک ­ها، وکلا، کارآفرینان، و …، به فرصت­های سرمایه­ گذاری نسبتا مطمئن از طریق واسطه­ های مورد اعتماد دسترسی پیدا می­ کنند و معمولا بر آنها متمرکز می­ شوند. کیفیت این نوع سرمایه­ گذاری­ها بسیار بالاست چون توسط واسطه­ ها فیلتر می­ شود. در واقع، توصیه به سرمایه­ گذاری از این طریق،نشانه مثبتی برای یک سرمایه­ گذاری باکیفیت تلقی می­ شود.

فرآیند سرمایه­ گذاری خطرپذیر معمولا دو مرحله­ ای است: پالایش اولیه (Initial Screening) و سپس ارزیابی موشکافانه (Due Diligence) برای طرح­های پالایش­ شده. در پالایش اولیه که کاملا سریع و برمبنای قضاوت انجام می­شود، طرح­ هایی که با هدف و علائق سرمایه­ گذار هماهنگ بوده و حداقل سودمندی آنهامشخص است، انتخاب می­ شوند. در این مرحله، معمولا در حد ارائه کوتاه (Pitch Deck) کفایت می­ کند و امتیاز ایده (Concept)، تیم مدیریت، بازگشت سرمایه و تعهد کارآفرین نقش مهمی در تصمیم­ گیری دارند.در مرحله دوم، طرح­های منتخب با جزئیات و به دقت و موشکافانه بررسی می­ شوند که معمولا حداکثر 30 درصد طرح­های پالایش­ شده موفق می­ شوند با کسب معیارهای موردنظر سرمایه­ گذاران خطرپذیر، جذب سرمایه داشته باشند.

در صورت تصمیم برای سرمایه­ گذاری، مرحله بعدی مذاکره سرمایه­ گذار و کارآفرین است که منجر به قراردادی با جزئیات زیر می­ شود:

  • واگذاری حق کنترل به سرمایه­ گذار روی تصمیمات کلیدی
  • سهامداری سرمایه­ گذار در شرکت و تصاحب یک یا چند کرسی هیأت مدیره
  • جبران خدمات تیم مدیریت شرکت (معمولا ترکیب حقوق و سهام) برای فعالیت و هماهنگی هر چه بیشتر با سرمایه­ گذار
  • استفاده از ابزارهای سرمایه­ گذاری (Financial Instrument) برای جلوگیری از زیان و نیز امکان سرمایه­ گذاری در دورهای (Round) بعدی در صورت موفقیت شرکت
  • تأمین مرحله ­ای سرمایه در صورت دستیابی به اهداف مشخص در طول زمان. به این روش، سرمایه ­گذار هم می­تواند در صورت کاهش احتمال موفقت کسب و کار، از شرکت خارج شود و هم می­تواند سرمایه خود را افزایش دهد اگر به این نتیجه برسد که آینده شرکت مثبت است.

سرمایه­ گذاران خطرپذیر برای کاهش ریسک سرمایه­ گذاری، روی سبدی از طرح­ها (Portfolio) سرمایه­ گذاری کرده و زمان زیادی صرف پایش و پشتیبانی از شرکت­ها در سبد سرمایه­ گذاری خود می­ کنند. میزان ورود سرمایه­ گذار به شرکت­های سرمایه­ گذاری شده در عمل متفاوت است و بستگی به میزان تعهد و اصول اخلاقی سرمایه­ گذار، میزان سرمایه­ گذاری، جزئیات قرارداد، برآورد عوامل احتمالی و عملکرد شرکت دارد. آنها از متخصصین فنی و کسب و کار، و انواع شبکه تأمین­ کنندگان و بازار استفاده می­ کنند تا انواع مداخلات به شکل­های زیر در شرکت­ های سرمایه­ گذاری شده داشته باشند:

  • استخدام افراد کلیدی در شرکت
  • معرفی تأمین­ کنندگان و مشتریان
  • تدوین و اجرای تاکتیک­ها و استراتژی مناسب
  • افزایش سرمایه
  • پشتبانی عاطفی از کارآفرین

خیلی وقت­ها، سرمایه­ گذاران خطرپذیر دیگری در راندهای بعدی تأمین مالی به شرکت اضافه می­ شوند. البته معمولا یکی از سرمایه­ گذاران (بیشتر سرمایه­ گذار اولیه)دارای بیشترین سهم بوده و رهبر محسوب می­شود و پایش و پشتیبانی اصلی را انجام می­ دهد.

مرحله نهایی فرآیند سرمایه­ گذاری، اطمینان از خروج سودمند سرمایه است. البته سرمایه­ گذاران خطرپذیر انتظار ندارند تمام طرح­ها موفق باشند. یک قانون سرانگشتی این است که 20% از طرح­ها کاملا ناموفق هستند و تنها 2 طرح از هر 10 طرح با موفقیت همراه خواهند بود.

بر اساس آخرین آمار انجمن سرمایه ­گذاری خطرپذیر، در حال حاضر بیش از 80 نهاد مالی و سرمایه ­گذاری در زیست­ بوم نوآوری و توسعه فناوری کشور شامل صندوق­های پژوهش و فناوری، شرکت­های سرمایه­ گذاری خطرپذیر، صندوق­های جسورانه بورسی، و فرشتگان کسب و کار فعالیت می­ کنند.در سال 1399،نزدیک به 300 مورد یعنی بیش از 750 میلیارد تومان سرمایه­ گذاری به صورت خطرپذیر در کشور انجام شده است که گرچه نسبت به سال 1398 دو برابر شده اما همچنان مقدار بسیار ناچیزی است.ضمن اینکه نزدیک به 75% آن توسط شرکت­های سرمایه­ گذاری خطرپذیر انجام شده و سهم صندوق­های پژوهش و فناوری استانها حدود 20% است.

با توجه به شرایط موجود استان یزد، می­توان پیشنهاد زیر را جهت تأمین مالی خطرپذیر زیست­ بوم نوآوری و توسعه فناوری در دستور کار قرار داد:

تأسیس یک صندوق سرمایه­ گذاری خطرپذیر با سرمایه اولیه 200 میلیارد تومان تعدادی از صنایع استان به ویژه صنایع دانش ­بنیان و دارای واحد تحقیق و توسعه، دولت، و صندوق پژوهش و فناوری استان، همراه با پوشش ریسک سرمایه­ گذاری توسط صندوق نوآوری و شکوفایی، صرفا به منظور سرمایه­ گذاری خطرپذیر در طرح­های دانش­ بنیان.

پارک علم و فناوری و صندوق پژوهش و فناوری یزد در سال­های گذشته تجربه تعدادی سرمایه­ گذاری خطرپذیر موفق را داشته­ اند و به دانش فنی سرمایه­ گذاری خطرپذیر دست یافته­ اند. دولت منابعی به عنوان سوخت اولیه راه­اندازی و نیز پوشش ریسک آن را به عهده می­ گیرد. صنایع نیز علاوه بر تأمین مالی کوچکی در راستای مسؤولیت اجتماعی، پشتیبانی فنی، و دسترسی به تجهیزات و زیرساخت­ها و شبکه بازار خود را برای طرح­های سرمایه­ گذاری شده فراهم خواهند کرد. شرکت­های سال پایانی مراکز رشد فناوری، استارتاپ­های موفق خروجی شتابدهنده ­ها، و مراکز نوآوری و توسعه فناوری، و طرح­های امیدبخش در واحدهای تحقیق و توسعه صنایع که می ­توانند به شرکت­های زایشی تبدیل شوند، می­توانند سه گروه اصلی هدف این صندوق سرمایه­ گذاری خطرپذیر باشند

محمدمهدی لطفی

رئیس پارک علم و فناوری یزد