علی اکبر قیومی، مدیر مرکز توسعه فناوری آب:

مسئله آب یکی از مسائل مهم و حیاتی استان یزد می باشد. پارک علم و فناوری یزد به عنوان یکی از نهادهای علمی استان همواره در این زمینه دغدغه داشته و به همین منظور مرکز توسعه فناوری آب برای نخستین بار در کشور در پارک یزد کار خود را آغاز کرد. چندی پیش سمیناری با عنوان « مدیریت بهینه منابع آبی با رویکرد آب مجازی » با حضور کارشناسان این حوزه توسط مرکز توسعه فناوری آب برگزار شد. به همین بهانه با علی اکبر قیومی، مدیر مرکز توسعه فناوری آب به گفتگو نشستیم که شرح آن را در ادامه با هم می خوانیم:

لطفا در ابتدای گفتگو توضیحاتی در زمینه مفهوم و معنای آب مجازی بفرمایید

“آب مجازی” در اصطلاح به آب پنهان و پوشیده در هر فرآورده ای اطلاق می شود. یعنی میزان آبی که برای تولید و ارائه یک فرآورده در مراحل گوناگون به مصرف می رسد. خواه این فرآورده محصولی باشد از محصولات کشاورزی و یا یکی از انبوه تولیدات صنعتی و یا حتی می تواند خدمتی از خدمات معمول باشد. صفت مجازی در این تعریف به آن معنا است که بخش عمده آب مصرف شده طی فرآیند تولید، در محصول نهایی وجود فیزیکی ندارد و در حقیقت بخش بسیار ناچیزی از آب مصرفی در پایان به عنوان آب واقعی در بافت محصول باقی خواهد ماند. به عبارت دیگر برای تولید یا ارائه هر محصولی به میزان معینی آب نیاز است که در پشت صحنه فرآیند تولید آن به مصرف می‌رسد و دراصطلاح بدان “آب مجازی” گفته می شود. به عنوان مثال و براساس پاره ای از مطالعات برای تولید یک کیلو گندم به 1500 لیتر و برای تولید یک کیلو گوشت گاو به 15000 لیتر آب نیازمندیم.

ملاحظه آب مجازی چه تاثیری در مدیریت منابع آبی دارد؟

در نظریه تجارت “آب مجازی”، به منظور کاهش فشار بر منابع آب، به کشورهای کم آب توصیه می شود که به جای تولید مواد غذایی از منابع آب داخلی، به واردات مواد غذایی مبادرت ورزیده و منابع آب داخلی را برای فعالیت های تجاری پر سود اختصاص دهند. شرایط اقلیمی، شیوه های تولید، مکان و زمان تولید، مدیریت و برنامه ریزی، فرهنگ و عادات مردم در میزان آب مجازی موثر می باشد و بر همین اساس مقدار آن در مورد یک محصول مشخص، در مناطق مختلف متفاوت خواهد بود. کشورهای کم آب می‌توانند با دخالت دادن تجارت آب مجازی در سیاست‌های آبی علاوه بر این که میزان دسترسی خود را به منابع آب جهانی افزایش می‌دهند از افزایش فشار بر منابع محدود خود نیز بکاهند. به عنوان مثال می توان تحلیل کرد که از یک روستا، شهر و یا کشور چه میزان آب از طریق محصولات صادراتی اعم از صنعتی یا کشاورزی به بیرون از از مرزها صادر شده و در مقابل چه اندازه آب به واسطه کالاهای وارداتی به داخل کشور می آید. ملاحظه معنای آب مجازی تصویری دقیق تر و شفاف تر از نقل و انتقال آب در میان بخش های گوناگون اقتصادی و همچنین جابجایی آب در مناطق گوناگون جغرافیایی به دست می دهد.

در ایران سیاست گذاری آب مجازی به چه شکل است؟

کاربرد اصطلاح “آب مجازی” در ادبیات مدیریت منابع آب در سطح بین المللی، عمری حدودا چهل سال داشته و برای نخستین بار در دهه 70 در مجامع پژوهشی و دانشگاهی ایران به کار گرفته شده است. اما متاسفانه علی رغم انجام پژوهش هایی ارزشمند در این حوزه، هنوز در حوزه تصمیم سازی و سیاستگذاری چنانچه شایسته است مورد توجه و اهتمام نبوده است و سیاست معینی در خصوص صادرات و واردات آب مجازی اعمال نشده است.ایران به‌دلیل واردات گسترده محصولات کشاورزی و دامی در سال های اخیر، همواره در شمار واردکنندگان آب مجازی جهان بوده است، اما هنوز واردات مواد غذایی با هدف تجارت آب مجازی صورت نمی گیرد. در صورتی که واردات هدفمند آب مجازی می تواند بخش های مختلف اقتصادی و اجتماعی کشور را تحت تاثیر قرار دهد و امنیت غذایی آن را تضمین کند. منافع حاصل از طرح‌های بلندمدت و کوتاه مدت آب مجازی را می توان در دیگر بخش های اقتصادی سرمایه گذاری کرد و با بحران آب که در برخی از نقاط کشور آغاز شده و در سایر مناطق نیز در شرف وقوع است، به مقابله پرداخت. در برنامه ششم توسعه جمهوری اسلامی ایران توجه ویژه ای به صادرات و واردات آب مجازی شده است.

در مورد سمیناری که اخیرا در پارک علم و فناوری یزد در زمینه آب مجازی برگزار شد توضیحاتی بفرمایید

مرکز توسعه فناوری آب (وابسته به پارک علم و فناوری یزد) در درجه اول به منظور فرهنگ‌سازی و ترویج ادبیات موضوعی آب مجازی که ما را به سمت نگاهی جامع‌تر در حوزه آب هدایت می‌کند نسبت به برگزاری این سمینار اقدام نموده است. علاوه براین آشنایی بیشتر با مدیران و متخصصان و علاقمندان بخش آب و نیز شبکه‌سازی میان کارشناسان را نیز می توان از جمله اهداف جنبی برگزاری این سمینار دانست. خوشبختانه آقای دکتر حسین دهقانی، که از متخصصان تراز اول کشور در این بخش هستند دعوت مرکز توسعه فناوری آب را پذیرفته و در این سمینار حاضر شدند و همین موضوع سطح و غنای این نشست علمی را افزایش داد.

شرکت کنندگان این سمینار چه افرادی بودند؟

با ملاحظه موضوع کاملاً تخصصی این سمینار، استقبال بسیار خوبی از سوی کارشناسان و مدیران میانی دستگاه های اجرایی از برپایی این رویداد علمی صورت گرفت. در این جلسه 40 نفر از 15 دستگاه اجرایی مختلف و با تخصص های مرتبط حاضر بودند و تمامی حضار از غنای مطالب ارائه شده و موضوع مباحث رضایت نسبی داشتند.تنوع تخصص‌های حاضر در این سمینار و همچنین تعداد دستگاه هایی که کارشناسان آنها در این برنامه حاضر بوده از سویی و جدی بودن مباحث مطرح شده و مدیریت کاملاً مشارکتی مباحث از سوی دیگر از جمله امتیازات سمینار آب مجازی محسوب می شود که رضایت حاضران را بدنبال داشت.

هدف از برگزاری میزگرد تخصصی (پنل) در پایان سمینار چه بوده است؟

برای اینکه نتایج مباحث تئوری مطرح شده را در حوزه سیاستگذاری و عملیاتی شاهد باشیم، در پایان این سمینار، میزگردی تخصصی (پنل) با حضور مدیرانی از شرکت‌ شهرک های صنعتی، جهاد کشاورزی، آب منطقه ای، مرکز ملی باروری ابرها و دکتر دهقانی تشکیل شد. موضوع این میزگرد اجرایی سازی سیاست های آب مجازی در استان یزد بود و مباحث جدی و کاملا عملیاتی پیرامون آن صورت گرفت.ماحصل این نشست این بود که لازم است ضمن توجه اساسی و اصولی به معضل بزرگ بهره‌وری در مصرف آب، سیاست‌های تجارت و مدیریت آب مجازی به طور جدی در دستور کار استان قرار گیرد.

در پایان اگر صحبت خاصی دارید بفرمایید

لازم می دانم از مدیریت محترم پارک علم و فناوری و کلیه دوستانی که زحمات برگزاری این سمینار را عهده دار بوده اند تشکر نمایم. مرکز توسعه فناوری آب برنامه هایی دیگر نیز در حوزه فرهنگ سازی و ترویج گفتمان علمی در دستور کار دارد که امیدواریم بتوانیم با همفکری و همراهی علاقه مندان و کارشناسان این بخش به انجام آنها توفیق یابیم.

  • ۱۸ مرداد, ۱۳۹۵