علی اکبر قیومی (مدیر پردیس فناوری پارک علم و فناوری در دانشگاه یزد)

1- استارتاپ اینجا، استارتاپ آنجا، استارتاپ همه جا
این روزها در همه محافل و مجالس سخن از “استارتاپ ها” است.
استارتاپ ها، راهکاری ارزان و آسان و سریع برای کار آفرینی
توانایی استارتاپ ها در کمک به حل موانع تولید و صنعت
تجربه موفق استارتاپ ها در حوزه حمل و نقل و …
دنیای آینده اشتغال و اقتصاد متعلق به استارتاپ ها خواهد بود.
لزوم حمایت های بیشتر دولتی از استارتاپ ها
راه اندازی مراکز شتابدهی برای کمک به توسعه استارتاپ ها
تیترها و اخباری از این دست به طور روزانه و مرتب در رسانه ها و یا مراکز مرتبط با توسعه فناوری و کارآفرینی در کشور شنیده می شود به گونه ای که اگر از شیوع “تب استارتاپ” در ایران سخن بگوییم، چندان گزاف نخواهد بود. اگرچه بخشی از این موضوع به خصایص فرهنگی ایرانیان در جو زدگی و مدگرایی باز می گردد اما سؤال آنجاست که براستی یک “استارتاپ” چیست و فضای استارتاپی در شرایط کنونی چگونه می تواند به بهبود فضای اقتصاد و اشتغال در ایران عزیز کمک کند؟

2- استارتاپ چیست؟
اگرچه هر شرکت نوپا را می توان یک startup company و یا به اختصار startup نامید اما در ادبیات رایج، استارتاپ به گونه خاصی از یک فعالیت فناورانه و اقتصادی گفته می شود که دارای ویژگی های چندگانه زیر است:
– نوپایی: یک استارتاپ همچنانکه از نام آن برمی آید به یک شرکت و یا کسب و کار نوپا اطلاق می شود. مؤسساتی که چندین سال از راه اندازی آنها گذشته است (معمولا بیش از سه سال) دیگر یک استارتاپ محسوب نمی شوند.
– نوآوری: استارتاپ ها معمولاً راه حلی جدید برای مسأله ای معمولی و یا حتی قدیمی ارائه می دهند. خلاقیت و نوآوری رکن یک استارتاپ محسوب می شود.
– فناوری: استارتاپ ها به طور گسترده از فناوری های جدید و به ویژه فناوری اطلاعات و ارتباطات در راه حل های پیشنهادی خود استفاده می کنند.
– مبتنی بر ایده محوری خاص: استارتاپ ها از انواع شرکت های چندکاره و دارای تنوع فعالیت و محصول محسوب نمی شوند و عموماً متمرکز بر حل یک مسأله و ارائه یک راه حل ساماندهی شده اند.
– خطرپذیری: از ویژگی های همراه با یک استارتاپ مخاطرات بالا در مقایسه با فعالیت های تجاری و تولیدی معمول در بازارهاست. البته سرمایه گزاری در استارتاپ ها یک قمار نامعقول به حساب نمی آید چراکه سود احتمالی بسیار بالا، جبران کننده خطرهای احتمالی خواهد بود.
– سهولت نسبی راه اندازی: راه اندازی یک استارتاپ معمولا به سرمایه گزاری های اولیه سنگین نیازمند نیست. بیشتر استارتاپ ها در کانون های کوچک دانشجویی شکل گرفته اند.
– برخوردار از ظرفیت رشد سریع: از آنجا که بیشتر استارتاپ ها راه حل هایی جدید برای مسائل عمومی جامعه ارائه می کنند، به سرعت می توانند مشتری های بی شماری یافته و توسعه پیدا کنند.
البته شاید بتوان ویژگی هایی دیگر را نیز برای استارتاپ ها برشمرد و یا آنکه شدت و غلظت هر کدام از خصوصیات فوق در استارتاپ های مختلف، متغیر باشد. اما در حالت کلی و در ادبیات رایج، به هر نوع کسب و کار جدیدی، استارتاپ گفته نمی شود. یک استارتاپ، تلفیق و ترکیبی از نوآوری، فناوری و کارآفرینی به حساب می آید.
استارتاپ ها الگویی جدید از کسب و کار در سطح بین المللی محسوب می شوند و این گروه از مشاغل عمدتاً بر آخرین تحولات در فضای جهانی فناوری مبتنی هستند. امروزه در کشورهای مختلف شاهد فعالیت موفق تعداد بی شماری از انواع استارتاپ ها هستیم. برخی از این کسب و کارهای نوپا تنها در طول چند سال، میلیاردها دلار گردش مالی، سودآوری و یا ارزش سهام داشته اند. با توجه به روندهای موجود در فضای جهانی فناوری و توسعه فزاینده اقتصاد مبتنی بر دانش و نوآوری پیش بینی روند رو به رشد استارتاپ ها کاملا معقول و طبیعی به نظر می رسد.

3- رشد خیره کننده ادبیات و رویدادهای استارتاپی در ایران:
چنانچه اشاره شد ادبیات استارتاپی و برگزاری رویدادهای ترویجی مرتبط با آن در مدتی بسیار کوتاه، رشد حیرت آوری در ایران داشته است. علاوه بر خصایص فرهنگی ایرانیان در استقبال سریع و شدید از امواج گفتمانی جدید، عوامل دیگری نیز به رشد سریع فضای استارتاپی در ایران یاری داده است که از جمله می توان به موارد زیر اشاده داشت:
– فعالیت موفق و جنجالی برخی از استارتاپ های بزرگ در سطح کشور
– فضای جذاب، هیجانی و جوان پسند رویدادهای استارتاپی
– ورود جدی پارک های فناوری و دانشگاه ها در حمایت از برگزاری رویدادهای ترویجی
– حمایت مسؤلان ملی و محلی در سطوح گوناگون از توسعه ادبیات استارتاپی به ویژه در مسیر کارآفرینی
– تاثیرگزاری مثبت و موثر فضای مجازی و رسانه ای
اما آیا به راستی این رشد حباب وار با شرایط اقتصادی و نظام کسب و کار در ایران متناسب است؟ آیا ما در حال تقلیدی سطحی از دیگر کشورها هستیم و یا واقعا این الگوی جدید را به استخدام خود درآورده ایم؟ آیا ترویج و توسعه ادبیات استارتاپی می تواند به حل مسائلی چون اشتغال و بهره وری در کشور ما کمک کند؟ و یا آنکه غوغای استارتاپ ها پس از مدت کوتاهی فروکش خواهد کرد و این “تب فراگیر”، فرو خواهد نشست؟
در مواجهه با پدیده اثرگذار، عمیق و جدیدی مانند استارتاپ ها لازم است بدون گرفتار شدن در دام افراط و ارائه تصویری معجزه گر از آن در اذهان و افکار عمومی، با شناخت دقیق ابعاد و اطراف این مسأله و آشنایی بیشتر و بهتر با نقاط قوت آن، از این الگو در جهت کاستن از معضلات و مشکلات موجود در نظام اقتصادی و اجتماعی خود استفاده کنیم.

4- مزیت های ترویج فضای کسب و کار در کشور:
مسأله اشتغال به ویژه در میان انبوه دانش آموختگان دانشگاهی یکی از مسائل فوری و فوتی اقتصادی و حتی دارای ابعاد اجتماعی در ایران است. فضای استارتاپی ضمن کمک به ثروت آفرینی و افزایش بهره وری، به چند طریق می تواند به تغییر فضای ذهنی و ارتقای توانمندی های جوانان جویای کار در کشور یاری دهد که ازجمله می توان به موارد زیر اشاره داشت:
– تقویت روحیه خودباوری، اعتماد به نفس و خود اتکایی: آموزه های استارتاپی به گونه است که مخاطبان را بیشتر متوجه ظرفیت های و توانمندی های خودشان می کند. روحیه استخدامی و متوقع بودن از دیگران و به ویژه دولت، از جمله نقاط ضعف کارجویان ایرانی است.
– آموزش مهارت های کارآفرینی: متاسفانه مهارت های لازم برای حرکت در مسیر کارآفرینی نظیر طرح تجاری، بازاریابی و … از طریق سیستم آموزش رسمی کشور کمتر به مخاطبان منتقل می شود. در حالی که این موضوع از ارکان رویدادهای ترویجی و فضای استارتاپی محسوب می شود.
– کمک به راه اندازی مشاغل با سرمایه گزاری نسبی اندک: به طور نسبی ایجاد یک فرصت شغلی در یک استارتاپ به سرمایه کمتری نیاز داشته و از سرعت بالاتری برخوردار است.
– استفاده از ظرفیت های بخش خصوصی در جهت اشتغال زایی: استارتاپ ها از ظرفیت خوبی برای جذب سرمایه های مردمی در قالب های گوناگون برخوردارند. بسیاری از مؤسسات خصوصی موفق، متقاضی سرمایه گزاری در استارتاپ ها هستند.
– جهت گیری در مسیر حل مشکلات: چنانچه اشاره شد استارتاپ ها عموماً “راه حل محور” هستند و راهکارهایی جدید برای حل مشکلات مبتلابه مردمی ارائه می کنند. از این رو ترویج فضای استارتاپی علاوه بر ایجاد فرصت های شغلی، مستقیماً در مسیر حل مشکلات عمومی قرار درد.
– کمک به حفاظت از محیط زیست و توسعه اقتصاد سبز: فرصت های شغلی ایجاد شده در استارتاپ ها به دلیل مبتنی بودن بر فناوری های نوین عموماً در تضاد با محیط زیست نبوده و از جهت کمک به بهره وری، به کاهش سطح مصرف انرژی نیز کمک می کنند.
البته آنچه در مزایای فضای استارتاپی ذکر شد به معنای آن نیست که پرداختن به توسعه و ترویج استارتاپ ها می تواند تمامی معضل اشتغال را مرتفع سازد بلکه منظور آن است که استارتاپ ها به عنوان یک انتخاب استراتژیک برای کمک به حل بخشی از معضل اشتغال، ترویج نوآوری، ارتقای بهره وری و تغییر فضای کسب و کار در کشور می تواند مورد توجه سیاست گزاران و تصمیم سازان قرار گیرد.

5- دولت و کمک به استارتاپ ها:
اگرچه قبلاً به نقش مثبت نهادهای دولتی در ترویج فرهنگ استارتاپی اشاره شد اما یقیناً وظیفه دولت ها منحصر به تشویق و فعالیت های فرهنگی نیست. دولت ها (که در اینجا منظور نهاد حاکمیت است) باید با ریل گزاری مناسب، زمینه فعالیت موفق کارآفرینان و مؤسسات اقتصادی به طور کلی و استارتاپ ها را به طور خاص فراهم آورند. در این میان برخی از اصلی ترین وظایف نهاد حاکمیتی را می توان به شرح زیر بر شمرد:
– کمک به بهبود فضای کسب و کار به عنوان اولین و بزرگترین عامل مؤثر در موفقیت یک فعالیت اقتصادی شامل ساماندهی نظام بانکی، نظام بیمه و مالیات، قوانین تجاری، قانون کار و …
– توسعه شبکه پارک های علم و فناوری، مراکز رشد و شنابدهنده ها به عنوان اصلی ترین ساختارهای ترویجی و حمایتی از توسعه کسب و کارهای کوچک و دانش بنیان
– تثبیت و نهادینه سازی احترام به حقوق مالکیت معنوی به وسیله وضع قوانین مناسب
– رفع برخی از موانع قانونی کسب و کارهای جدید و به ویژه فعالیت های اینترنتی در کشور
– توسعه تعداد و توان حمایتی صندوق های سرمایه گزار در کسب و کارهای خطر پذیر
– بهبود فضای مراودات بین المللی

6- در پایان:
چنانچه اشاره شد، فضا و فرهنگ استارتاپی، الگوی جدیدی از کسب و کار مبتنی بر نوآوری، فناوری و کارآفرینی را توسعه می دهد و این الگو می تواند در جهت توسعه اقتصاد دانش بنیان و اشتغال زایی در میان فارغ التحصیلان دانشگاهی و متخصصان ایرانی بیشتر و بهتر مورد استفاده قرار گیرد. مشروط به آنکه اولاً بدون افراط و شعار زدگی، ابعاد و اقتضائات استارتاپ ها را بهتر بشناسیم و در ثانی نهاد حاکمیتی به وظیفه خود در بسترسازی برای فعالیت موفق اقتصادی و تقویت شبکه پشتیبانی از استارتاپ ها عمل کند.